Stan wyjątkowy, godzina policyjna i zakaz manifestacji – jakie narzędzia ma państwo francuskie po zamieszkach 17 października

Po przemocy i grabieżach z 17 i 18 października władze Francji sięgają po nadzwyczajne środki. Premier Sébastien Lecornu polecił prefektom wprowadzenie od poniedziałku 19 października wieczorem „częściowych i lokalnych” godzin policyjnych, a ogłoszenia stanu wyjątkowego nie wyklucza. Jak wyjaśnia telewizja parlamentarna LCP, prawo francuskie daje rządowi, prefektom i merom kilka narzędzi o różnej sile – od godziny policyjnej w jednej gminie po nadzwyczajne uprawnienia prezydenta. Każde z nich ma inne podstawy i inne granice.

Stan wyjątkowy

Stan wyjątkowy (état d’urgence) przewiduje ustawa z 3 kwietnia 1955 r. Ogłasza się go dekretem przyjętym na posiedzeniu rady ministrów, na całym terytorium kraju albo na jego części, gdy grozi bezpośrednie niebezpieczeństwo wynikające z poważnego naruszenia porządku publicznego albo w razie klęski. Może trwać najwyżej 12 dni – jego przedłużenie wymaga ustawy uchwalonej przez parlament.

W stanie wyjątkowym można zakazać pochodów, przemarszów i zgromadzeń, jeśli władze nie są w stanie zapewnić bezpieczeństwa. Prefekt może wprowadzać godziny policyjne i zakazy przebywania w określonych miejscach. Minister spraw wewnętrznych może nakazywać areszt domowy i tymczasowo zamykać niektóre miejsca: sale widowiskowe, bary, miejsca zebrań oraz niektóre miejsca kultu.

Od 1955 r. stan wyjątkowy ogłaszano siedem razy, m.in. po zamieszkach w 2005 r., w latach 2015-2017 po zamachach w Paryżu i Saint-Denis pod Paryżem oraz w maju 2024 r. w Nowej Kaledonii. Premier Lecornu po posiedzeniu międzyresortowego sztabu kryzysowego nazwał ten środek „ciężkim”. „Jeśli będzie to konieczne, moglibyśmy to zrobić” – zapowiedział.

Godzina policyjna

Godzinę policyjną (couvre-feu) mogą wprowadzić na swoim terenie zarówno merowie, jak i prefekci. Mer może to zrobić, jeśli środek jest proporcjonalny do lokalnych okoliczności albo w razie poważnego lub bezpośredniego zagrożenia. Przykładem decyzji prefekta jest godzina policyjna dla nieletnich wprowadzona na Gwadelupie w Pointe-à-Pitre i Les Abymes.

Premier Lecornu zażądał godzin policyjnych „terytorialnych i częściowych”. Jak podaje publiczny serwis informacyjny franceinfo, mapa objętych nimi miejsc miała zostać przedstawiona po rozmowach z merami. „Nie ma mowy o objęciu godziną policyjną całego Paryża” – zaznaczył premier, podając jako przykłady rejon Les Halles, ważny ze względu na transport, i plac République ze względu na jego symboliczne znaczenie.

Zakaz manifestacji

Mer może zarządzeniem zakazać każdej manifestacji, która mogłaby zakłócić porządek publiczny. Jeśli właściwy mer nie podejmie działań, w jego miejsce może wkroczyć prefekt. W obu przypadkach decyzja musi być proporcjonalna i dokładnie uzasadniona.

Artykuł 16 konstytucji jako ostateczność

Najdalej idącym narzędziem jest art. 16 konstytucji. Pozwala on prezydentowi Francji podjąć nadzwyczajne środki, gdy instytucje, niepodległość państwa, integralność terytorium lub zobowiązania międzynarodowe są zagrożone w sposób poważny i bezpośredni, a normalne funkcjonowanie władz publicznych zostało przerwane. Prezydent musi wcześniej zasięgnąć opinii premiera, przewodniczących obu izb parlamentu i Rady Konstytucyjnej, a następnie zwrócić się do narodu z orędziem.

Parlament zbiera się wtedy z mocy prawa, a Zgromadzenia Narodowego nie można rozwiązać. Po 30 dniach można zwrócić się do Rady Konstytucyjnej o sprawdzenie, czy warunki nadal są spełnione. Z art. 16 skorzystano dotąd tylko raz – w 1961 r., podczas puczu generałów w Algierze.